Taşa indirgenemeyen bir dağ… bir milletin hafızasında anlam bulan

Her mekânın insan bilincindeki varlığı aynı değildir; kimi konumu ve yüzölçümüyle, kimi ise bıraktığı etki ve anlamla ölçülür. Kâsiyûn Dağı ikinci türdendir; çünkü onu yalnızca Şam’a tepeden bakan bir kaya kütlesi olarak değil, yüzyılların biçimlendirdiği birikmiş hafızanın bir katmanı olarak anlamak gerekir. Öyle ki dağ, mekânın kimliğinin ve tarihsel anlatısının bir parçası hâline gelmiştir.

Yalnızca belgelerin oluşturmadığı bir simgesellik

Bu dağın simgeselliği, kesinlik taşıyan arkeolojik belgelerden değil, halkın ve dinin tahayyül dünyasındaki kesintisiz varlığından doğmuştur. Geleneksel rivayetlerde İbrahim ve Musa gibi peygamberlerin kıssalarıyla ilişkilendirilmiş; Kabil ile Habil kıssasına bağlı «Kan Mağarası» da bu dağa atfedilmiştir. Bu rivayetler sağlam tarihsel kanıtlara dayanmasa da değerleri, mekâna anlamını ve simgesel sürekliliğini kazandıran kolektif hafızanın bir parçası olmalarında yatar.

Tarih boyunca Şam’da farklı iktidarlar birbirini izlemiş, bunların yönetim sistemleri ve bakış açıları değişmiştir. Bununla birlikte, çoğunlukla bu tür simgelere köklü bir değişim mantığıyla yaklaşmamışlardır. Bu tutum, zorunlu olarak bilinçli bir kutsallaştırmanın sonucu değil; bazı mekânların coğrafi bir alan olmanın ötesine geçerek tarih, kimlik ve kamusal bilinç arasındaki dengenin bir parçası hâline geldiğinin örtük biçimde kavranmasıdır.

Geliştirme ile anlamın içini boşaltma arasında

Bu bakımdan dağın —oteller, restoranlar ya da eğlence tesisleri aracılığıyla— salt bir yatırım projesine dönüştürülmesi, yalnızca bir imar faaliyeti olarak görülemez. Aksine bu, mekânın kendi niteliğinin değiştirilmesi; hafızayla yüklü simgesel bir alandan, başka herhangi bir yerde tekrarlanabilecek bir tüketim alanına taşınmasıdır. Bu dönüşüm yalnızca biçime dokunmakla kalmaz; insanın kendi mekânı ve tarihiyle ilişkisini de yeniden şekillendirir.

Dünya deneyimlerinden dersler

Dünyadaki deneyimler, simgesel mekânlara yaklaşımın özel bir hassasiyet gerektirdiğini göstermektedir. Pek çok durumda devletler, bu mekânların gerçek değerinin yoğun biçimde yatırıma açılmalarında değil, özgünlüklerini kaybetmekten korunmalarında yattığını kavramıştır. Bu nedenle yapılaşmaya, ziyaretçi sayısına ya da kullanım biçimine sınırlamalar getirilir; böylece çevresinde turizm faaliyeti bulunsa bile mekânın ruhunu koruması sağlanır.

Burada Petra kenti gibi açık örnekler öne çıkar: Arkeolojik alan içinde her türlü imar müdahalesi yasaklanır ve özgün niteliğini korumak için turizm faaliyetleri alanın çeperlerinden yönetilir. Aynı şekilde Machu Picchu’da da alanı aşınmadan korumak amacıyla ziyaretçi sayılarını ve güzergâhlarını belirleyen sıkı bir sistem uygulanır. Kudüs gibi son derece hassas yerlerde bile mimari ve dinî niteliklerini korumak üzere sıkı kısıtlamalara tabi tutulan tarihî bölgeler vardır.

Bu modeller, geliştirmeyi reddetmeye değil, farklı bir ilkeye dayanır: Gerçek geliştirme, mekânı yatırıma açmadan önce anlamı koruyandır. Çünkü simgesel nitelik kaybolduğunda, orada gerçekleştirilen projelerin kalitesi ne kadar yüksek olursa olsun, mekân giderek sıradan bir turizm alanına dönüşür.

Dinî hafızada ilk başlangıçlar

Âdem’in iki oğlunun kıssası, İslami dinî bilinçteki en eski anlatılardan biri sayılır. İnsanlar arasında haset ve öldürmenin ilk biçiminin ortaya çıktığı, insanlık tarihindeki ahlaki çatışmanın başlangıcının bir simgesi olarak sunulur. Ayrıntıları Kur’an’da doğrudan ve ayrıntılı bir metin olarak yer almaktan ziyade tefsirde aktarılmış olsa da bu kıssa, insanın yeryüzündeki ortaya çıkışı ile insanlığın ahlaki sınavının başlangıcını birbirine bağladığı için güçlü bir simgesel varlık kazanmıştır. Bu da onun, insanlık tarihinin ilk başlangıçlarıyla ilişkilendirilen bazı mekânların simgeselliğini açıklamak üzere dinî hafızada kullanılmasını sağlamıştır.

Sonuç

Mesele, yatırımı ya da altyapının iyileştirilmesini reddetmek değil; geliştirme ile mekânın simgeselliğinin içini boşaltma arasındaki sınırdır. Kâsiyûn Dağı, hakkındaki rivayetler ister kelimesi kelimesine ister halk kültürünün bir parçası olarak ele alınsın, ekonomik bir projeye indirgenemeyecek bir toplum anlatısının unsuru olmayı sürdürür. Çünkü milletler yalnızca inşa ettikleriyle değil, hafızalarında canlı tutmayı seçtikleriyle de ölçülür.