Yapay Zekâ Çağında İnsan İdrakinin Sınırları ve Hakikati Ayırt Etme Sorunsalı

Özet

Bu çalışma, insan kaynaklı verileri analiz ve düzenleme algoritmaları aracılığıyla işleyen teknik aracılar olarak yapay zekâ sistemlerinin yaygınlaşması karşısında, insanın bilgiyi idrak edişindeki muhtemel dönüşümleri ele almaktadır. Doğrudan bilgi ile bu sistemler aracılığıyla yeniden üretilen bilgi arasındaki ilişkiyi ve bunun insanın asli hakikat ile aracılanmış epistemik temsil arasında ayrım yapabilme yetisi üzerindeki etkisini incelemektedir.

Giriş

Modern çağ, yapay zekâ sistemlerinde hızlı bir gelişmeye tanıklık etmiş; bu da onları bilginin üretimi ve dolaşımında temel bir unsur hâline getirmiştir. Bu dönüşüm yalnızca bilgiye erişimin hızlanmasıyla ilgili değildir; anlayışın kendisinin şekillenme biçimine de uzanmaktadır.

Çalışma, yapay zekânın yalnızca bir bilgiye erişim aracı değil, insanın gerçekliği idrak etme biçiminin yeniden şekillenmesine katkıda bulunan epistemik bir aracı olabileceği varsayımından hareket etmektedir.

Kavramsal Çerçeve

Bu sistemler, makine öğrenmesi ve derin öğrenme alanlarındaki matematiksel modellere dayanır; örüntüleri tanımak ve dilsel ya da analitik yanıtlar üretmek amacıyla büyük miktarda insan kaynaklı veri üzerinde eğitilir.

Dolayısıyla ürettikleri bilgi bağımsız değildir; insan bilgisinin, insanın belirlediği tasarım ve işletim kurallarına tabi, önceden tanımlanmış teknik bir çerçeve içinde yeniden düzenlenmesidir.

Epistemik Aracılık Sorunsalı

Bu sistemlerin kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte bilgiye erişim biçiminde kademeli bir dönüşüm ortaya çıkmaktadır. Bu dönüşüm, insanın kaynaklarla doğrudan etkileşimden, bilgiyi süzen ve düzenleyen teknik bir aracıya dayanmaya geçişinde kendini göstermektedir.

Sorunsal şu şekilde özetlenebilir: Doğrudan doğrulamaya ve kişisel deneyime dayanmanın azalması, hazır ve önceden işlenmiş sonuçlara dayanmanın artması, birbirine yakın dilsel örüntüler yoluyla bilginin sunuluş biçiminin tek tipleşmesi ihtimali ve asli bilgi ile yeniden üretilen bilgiyi ayırt etmenin güçleşmesi.

Gaybî Bilgi ve Dilsel Yeniden Temsil

Bu sistemler, dinî ve metafizik kavramları insan kaynaklı veriler içindeki dilsel metinler olarak ele alır. Bu bağlamda söz konusu kavramlar, işlenebilir dilsel birimler, kültürel ve tarihsel kavramlar ve çeşitli yorum sistemleri içindeki unsurlar olarak analiz edilebilir; ancak bu, onların itikadî veya gaybî içeriğinin idrak edilmesini içermez. Zira sistemin işleyişi dilsel temsil ve istatistiksel analizle sınırlı kalır.

Teknik Denetim ve Kontrol Mekanizması

Bu sistemler, insanın belirlediği kısıtlamalar çerçevesinde işler. Kuralların kaynağı, geliştiriciler ve sistemi denetleyen araştırma kurumlarıdır; uygulama mekanizmaları ise eğitim sırasında verilerin filtrelenmesini, çıktıların insanlar tarafından değerlendirilmesini ve izin verilen içerik türlerine sınırlar konulmasını kapsar. İşleyişin niteliği ise bilince, iradeye veya kendi başına kural koyma yetisine sahip olmaksızın, veriye dayalı istatistiksel öğrenme modelleri üzerine kuruludur.

Epistemik Dönüşümün Muhtemel Sonuçları

Bu sistemlere giderek daha fazla dayanılmaya devam edilmesi hâlinde şu dönüşümler ortaya çıkabilir: Bilginin doğrudan bir deneyim olmaktan çıkıp aracılanmış bir ürüne dönüşmesi, genel anlayışın şekillenmesinde teknik sistemlerin rolünün artması, «doğrulama» kavramının dijital aracıları kapsayacak şekilde yeniden tanımlanması ve yaşanan gerçeklik ile epistemik temsil arasındaki mesafenin genişlemesi.

Araç Üzerinde Kontrol Kurmanın Riskleri

Hakikatin sistematik biçimde manipüle edilmesi. Yapay zekâ, gerçekliği çarpıtmak veya yeniden biçimlendirmek amacıyla, güvenilir görünen yanıltıcı bilgilerin geniş ölçekte üretilmesi ve yayılması için kullanılabilir.

Kolektif idrakin örtük biçimde yönlendirilmesi. Neyin gösterilip neyin gizlendiği kontrol edilerek, insanların doğrudan farkına varmaksızın bilinçlerinin kademeli biçimde etkilenmesi ve görüşlerinin şekillendirilmesi mümkündür.

İnsanın ayırt etme yetisinin zayıflatılması. Başlıca bilgi kaynağı olarak sisteme dayanmanın artmasıyla, eleştirel doğrulama becerileri gerileyebilir ve hakikati ortaya çıkarmak daha güç hâle gelebilir.

Yapay zekâ bilince veya öz farkındalığa sahip değildir; «anlama» gibi görünen şey, gerçekte insan kaynaklı verilerin, insanın belirlediği algoritmalar ve kurallar uyarınca işlenmesinin sonucudur. Dolayısıyla kendi bilincini değil, çeşitli insan kaynaklarından öğrendiği bilgiyi ve örüntüleri yansıtır.

Sonuç

Çalışma, yapay zekânın insan bilgisini analiz algoritmaları aracılığıyla yeniden düzenlemeye dayanan yeni bir epistemik aracı olduğunu; bunun da insanın bilgileri idrak etme ve doğrudan bilgi ile yeniden üretilen bilgiyi ayırt etme biçimini etkileyebileceğini ortaya koymaktadır.

Ona dayanmanın yaygınlaşmasıyla birlikte, bireysel doğrulamanın gerilemesi ihtimali ve genel anlayışın şekillenmesinde teknik aracılara dayanmanın artmasıyla ilgili bir sorunsal belirginleşmektedir. Çalışma ayrıca bu sistemlerin öz bilince sahip olmadığını, insanın oluşturduğu veriler ve kurallar çerçevesinde işlediğini; buna karşın yaygın kullanımlarının gelecekte insan ile hakikat arasındaki ilişkiyi yeniden şekillendirebileceğini belirtmektedir.