Elektronik iz: Yeni dünya düzenine giden yolda bir gözetim ve denetim aracı

Giriş

Son on yıllarda dijital kimlik ve elektronik iz, devletlerin dijital gelişim planlarının merkezine yerleşerek nüfus ve hizmet yönetiminin en belirgin araçlarından biri hâline geldi. Elektronik iz, her bireyin dijital kimliğini doğrulamaya yönelik bir sistemdir; parmak izi, yüz, iris, ses ve bazen de internet faaliyetleri sırasında toplanan dijital davranış verileri gibi benzersiz verilere dayanır.

Resmî amaç, kamu hizmetlerini ve güvenliği kolaylaştırmak ve kimliği hızla doğrulamaktır; ancak diğer kullanım biçimleri kişisel özgürlük açısından büyük riskler taşır.

Bireyler üzerinde nasıl denetim sağlar?

Konum ve hareketlerin belirlenmesi: Elektronik iz, akıllı kartlar veya telefon uygulamaları gibi kimlik takip sistemlerine bağlandığında, sistemi işleten merci bireyin her an nerede olduğunu kesin olarak bilebilir hâle gelir.

Hizmetler ve işlemler üzerinde denetim: Elektronik iz; finansal hizmetlere, hastanelere, ulaşıma ve yazışmalara bağlanabilir. Bu da dijital sisteme uymayan veya kaydolmayı reddeden kişinin günlük yaşamının temel ihtiyaçlarından mahrum bırakılabileceği anlamına gelir.

Davranışların gözetimi ve düşünsel denetim: Veri analizi, bireylerin düşünsel ve siyasi eğilimlerine göre sınıflandırılmasını ve politikalara aykırı davrananların eğitim, meslek ve toplumsal yaşam alanlarındaki fırsatlarının kısıtlanmasını mümkün kılar; böylece muhalefeti ifade etmek zorlaşır veya neredeyse imkânsız hâle gelir.

Mahremiyetin sona ermesi: Her türlü mali, toplumsal veya kişisel faaliyet kaydedilip dijital kimlikle ilişkilendirilebilir; böylece her adım kapsamlı bir dijital kaydın parçası hâline gelir.

Hareketliliğin denetimi: Dijital kimlik, dijital davranışa veya güvenlik sınıflandırmasına dayanarak ülke içinde ya da dışında seyahat ve hareketliliğe kısıtlamalar getirme imkânı sağlar.

Elektronik iz ve Gündem 21 / 2030

Gündem 21 (1992): Birleşmiş Milletlerin Rio Konferansı sonrasında başlattığı; sürdürülebilir kalkınmaya, doğal kaynakların yönetimine, sağlığa, eğitime ve sürdürülebilir topluluklara odaklanan küresel bir plandır.

Gündem 2030 (2015): Dijital dönüşüm, veri yönetimi ve akıllı şehirlerle bağlantılı on yedi hedef ve yüz altmış dokuz göstergeyi kapsayan, açık hedeflere sahip resmî bir güncellemedir.

Her iki gündem de şehirlerin ve hizmetlerin yönetiminde teknoloji ve veri kullanımını teşvik eder. Açıklanan amaç hizmetlerin iyileştirilmesi olmakla birlikte, bu sistemlerin dünya çapında nüfusun gözetimi ve denetimi için kullanılması yönünde gerçek riskler vardır.

Küresel bir merci tarafından denetlenmesi durumundaki riskler

Tüm bireylerin kapsamlı ve sürekli gözetimi; para, gıda, sağlık hizmetleri ve seyahat gibi temel kaynaklar üzerinde denetim; görüş, eğitim ve çalışma üzerinde kontrol kurulması ve düşünsel ve toplumsal kısıtlamaların dayatılması; mahremiyetin bütünüyle ortadan kalkması; küresel hareketliliğe kısıtlamalar getirilmesi ve kişisel özgürlüğün dijital onaya bağlanması; «yeni dünya düzeni» olarak adlandırılan şeyi andıran, insanları gözetlemeye ve boyunduruk altına almaya yönelik bütüncül bir sistemin kurulabilmesi.

İçinde yaşadığımız gerçekliğe uygulanması

Dijital kimliği ve ona bağlı hizmetleri benimseyen devletler, finansal hizmetleri, kamu hizmetlerini ve sağlık hizmetlerini birbirine bağlamaya başladı. Bölgesel kalkınma planlarındaki dijital dönüşüm, dijital kimliğe ve akıllı hizmetlere odaklanmaktadır; bunlar, hukuki çerçevelerinin dışına çıktıkları takdirde vatandaşları gözetlemek için kullanılabilecek adımlardır. Dolayısıyla, özellikle bu sistemlerin küresel ölçekte birbiriyle uyumlu hâle gelmesi durumunda, dijital kimliğin yalnızca hizmetleri kolaylaştıran bir araç olmaktan çıkıp birey üzerinde kapsamlı denetim kurmanın aracına dönüşmesi yönünde gerçek riskler vardır.

Dijital iz ve büyük güçlerin hâkimiyeti

Stratejik bir platform olarak Orta Doğu: Boru hatları ve enerji koridorları üzerindeki denetim, küresel enerji akışı üzerinde gerçek bir nüfuz sağlar. Savaşlar, yaptırımlar ve vekâlet çatışmaları piyasaları ve ittifakları yeniden şekillendirerek büyük güçlerin toplumlar üzerinde denetim ve baskı araçlarını fiilen denemesine imkân verir. Bölge, ekonomik ve coğrafi gücün küresel politikaları yönlendirmek için nasıl kullanıldığının bir modeli hâline gelmiştir.

Bir denetim aracı olarak dijital ve finansal yapı: Biyometrik kimlikler, dijital cüzdanlar ve merkezi bankacılık denetim sistemleri gibi sistemler, her bireyin mali işlemlerinin gerçek zamanlı olarak izlenmesini, politikalara karşı çıkan herhangi bir kişinin paraya ve hizmetlere erişiminin engellenmesini ve gıda, ilaç ve ulaşım gibi temel hizmetlere erişimin denetlenmesini mümkün kılar. İnsanların ekonomik ve sivil yaşamı bu sistemlere bağlanır bağlanmaz, her türlü direniş girişimi doğrudan dijital ve ekonomik cezalandırmayla bağlantılı hâle gelir.

«Yeni dünya düzeni» ile ilişkisi: Dijital denetim, coğrafi nüfuz ve finansal bütünleşmenin bir araya getirilmesi, merkezi bir sisteme doğru atılan somut adımları temsil eder: ulusüstü mercilerin denetlediği sistemlere bütünüyle bağımlı bir nüfus; itaati dayatmak ve denetim yöntemlerini denemek için kullanılan stratejik bölgeler; dijital gözetim yoluyla görünür ve cezalandırılmaya açık hâle gelen bir direniş.

Gerçeklik sloganlardan daha önemlidir: Siyasetçilerin «yeni dünya düzeni» hakkındaki açıklamaları çoğunlukla medyatik veya diplomatik bir çerçeve niteliğindedir; oysa fiilî uygulama dijital ve finansal altyapı üzerinden gerçekleşir. Bugün kimliğin dijitalleştirilmesi ve finansal hizmetler ile denetim hizmetlerine bağlanması, her türlü slogandan bağımsız olarak, denetimin fiilen nasıl dayatılabileceğini göstermektedir.

Sonuç

Bugün Orta Doğu'da tanık olduklarımız, kimlik ve finansal hizmetlerdeki dijital dönüşümle birlikte, nüfus üzerinde merkezi denetim kurma aşamalarının fiilî uygulamasıdır: hayati kaynaklar üzerinde hâkimiyet ← ekonomik denetim ← dijital kimlik ← nüfusun boyunduruk altına alınması. Her somut adım, geniş çaplı gözetim ve denetimin yeni bir aşamasının temelini atmaktadır.