Ümmetlerin Yasalarından İnsanlığın Kökenine: Tufan ve Tarih Bilincinin Yeniden Şekillenmesi

Giriş

Kur’an’daki Nuh kıssası ve onunla bağlantılı soylar meselesi okunduğunda, Kur’an’ın insanlığa ilişkin ayrıntılı ve kapsamlı bir tarih sunmadığı; aksine, peygamberlik mesajı, kavmin buna verdiği karşılık ve ardından gelen akıbet arasında bağ kuran «tekrarlanan yasalar» üzerine kurulu bir model sunduğu görülür.

Buna karşılık Kur’an, insanlara yönelik iki hitap türünü birbirinden ayırır: Bütün insanlığı kapsayan genel bir çerçeve olarak Âdemoğulları ve peygamberlik mesajlarıyla ilişkisi kendine özgü bir bağlama sahip, belirli bir tarihsel topluluk olarak İsrailoğulları.

Tufan, Kur’an’ın soylara ve tarihe ilişkin bu örgüsü içinde nasıl anlaşılmalıdır?

Birincisi: Tufan, ayrıntılandırılmış evrensel bir olay değil, yasalara dayalı bir modeldir

Kur’an, Nuh kıssasını tarihte tekrarlanan bir örüntü içinde sunar:

﴿وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ﴾ (Andolsun, Nuh’u kavmine gönderdik.) [هود: ٢٥]

﴿كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ﴾ (Nuh’un kavmi elçileri yalanladı.) [الشعراء: ١٠٥]

Ardından sonuç gelir:

﴿فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ﴾ (Zulmederlerken tufan onları yakaladı.) [العنكبوت: ١٤]

Burada dikkat çeken husus, söylemin bütün insanlara değil, «Nuh’un kavmine» odaklanmasıdır. Ayrıca Kur’an, suyun bütün yeryüzünü kapladığını veya bütün insanlığın helak olduğunu açıkça belirtmez. Dolayısıyla tufan, her şeyi kapsayan evrensel bir olay olarak değil, bir ümmetin cezalandırılmasının örneği olarak belirir.

İkincisi: Kur’an’da azabın yasaları

﴿وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًا﴾ (Bir elçi göndermedikçe azap edecek değiliz.) [الإسراء: ١٥]

﴿وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ﴾ (Her ümmetin bir elçisi vardır.) [يونس: ٤٧]

﴿وَمَا أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنذِرُونَ﴾ (Uyarıcıları olmayan hiçbir yerleşimi helak etmedik.) [الشعراء: ٢٠٨]

Yani azap, kendisine bir elçi gelmiş olan belirli bir ümmetle bağlantılıdır. Buna dayanarak, tufanı bütün insanların topyekûn yok edilmesi olarak anlamak, titizlikle incelenmesi gereken bir mesele hâline gelir; çünkü metin onu yalnızca Nuh’un kavmiyle ilişkilendirir.

Üçüncüsü: Tufanda kimler helak edildi?

﴿فَأُغْرِقُوا بِخَطِيئَاتِهِمْ﴾ (Böylece günahları yüzünden boğuldular.) [نوح: ٢٥]

﴿وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا﴾ (Ayetlerimizi yalanlayanları boğduk.) [الأعراف: ٦٤]

Yani helak, bütün insanların değil, yalnızca yalanlayanların başına gelmiştir.

Dördüncüsü: Ümmetler silsilesi içinde tufan

Nuh kıssası, Âd, Semûd, Lût’un kavmi ve Şuayb’ın kavmi gibi başka ümmetlerden oluşan bir silsile içinde yer alır. Hepsi aynı örüntüyü izler: elçi ← yalanlama ← azap. Böylece tufan, evrensel bir istisna değil, yasalara dayalı bu düzenin bir parçası hâline gelir.

Beşincisi: Tufanın evrenselliğine ilişkin açık bir ifadenin bulunmayışı

Kur’an metni gözden geçirildiğinde, tufanın bütün yeryüzünü kapladığını söyleyen açık bir ifade de bütün insanların helak olduğunu söyleyen bir ifade de bulunmaz; aksine odak her zaman Nuh’un kavmi ve onunla birlikte kurtulanlar üzerindedir.

Altıncısı: Nuh’un soyu

﴿وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ﴾ (Kalıcı olanları onun soyu kıldık.) [الصافات: ٧٧]

Bu ayet, Nuh’un soyunun olaydan sonra devam ettiği şeklinde anlaşılır; ancak bütün insanların onun soyuyla sınırlı olduğunu söylemez. Ayrıca Kur’an’da peygamberlik, soyun tamamına bağlı değildir; ilahî bir seçimdir.

Yedincisi: Kur’an’ın içinden bir sonuç

Yalnızca Kur’an metninden hareketle: Nuh kendi kavmine gönderilmiştir, azap yalanlayanların başına gelmiştir, tufan belirli bir ümmetle bağlantılıdır, tufanın evrenselliğine dair açık bir ifade yoktur ve kıssa, ümmetlerin yasaları içinde tekrarlanır.

Dolayısıyla metne daha yakın görünen yaklaşım, onun «bütün insanlık için kurucu bir olay» değil, «bir kavmin azabı» olduğudur.

Sekizincisi: Tufan ve soylar

Tufan yerel ise soylar çoğulluğunu korur ve ümmetler farklı güzergâhlarda varlıklarını sürdürür. Evrensel bir olay olarak anlaşıldığında ise insanlık için yeni ve tek bir köken ortaya çıkar; tarih tasavvuru tek bir noktadan hareketle yeniden kurulur.

Burada, birden çok ümmeti içeren bir tarih ile tek bir evrensel olaydan başlayan bir tarih arasındaki fark belirginleşir.

Dokuzuncusu: Âdemoğulları ve İsrailoğulları

Âdemoğulları, insanlığın genel çerçevesini ve köken, imtihan ve genel yasalar bakımından insana yöneltilen Kur’an hitabını temsil eder.

İsrailoğulları, peygamberlik mesajlarıyla kendine özgü bir tecrübesi bulunan belirli bir tarihsel topluluğu temsil eder; Kur’an onlara doğrudan hitap eder:

﴿يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ﴾ (Ey İsrailoğulları! Size bahşettiğim nimetimi hatırlayın.) [البقرة: ٤٠]

Kur’an ayrıca onlardan bazılarının metinler ve ahitler karşısındaki tutum farklılıklarını da zikreder:

﴿يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَوَاضِعِهِ﴾ (Kelimeleri yerlerinden saptırırlar.) [النساء: ٤٦]

﴿نَبَذَ فَرِيقٌ مِّنْهُمْ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ﴾ (Onlardan bir grup, Allah’ın kitabını arkalarına attı.) [البقرة: ١٠١]

Bu, genel olan (Âdemoğulları) ile özel olan (İsrailoğulları) arasındaki ayrımı korur.

Onuncusu: «Nuhoğulları» tasavvurunun etkisi

Tufandan sonra bütün insanlığın «Nuhoğullarından» başladığı fikrinin devreye sokulması, insanlığın başlangıcına ilişkin anlayışın değişmesine, soyların yeniden düzenlenmesine, Âdemoğulları ile İsrailoğulları arasındaki ayrımın açıklığının azalmasına ve tarihin birden çok yasadan tek bir kökene dönüştürülmesine yol açar.

On birincisi: Temel sorun

Âdemoğulları insanlık için genel bir çerçeveyi temsil ediyorsa, insanlığın tufandan sonra tek bir noktadan başlamış olması durumunda bu çerçeve nasıl anlaşılır? Burada, tarihin yasalara dayalı çoğul modeli ile tek bir kurucu modeli arasındaki gerilim ortaya çıkar.

Kur’an anlatısı ile Yahudi geleneği arasında: Yapısal-eleştirel bir okuma

Kur’an tufanı, Nuh’un kavmiyle bağlantılı, yasalara dayalı bir model içinde sunar: elçi ← yalanlama ← azap; yani ümmetlerin tekrarlanan yasaları içinde bir olay. Yahudi geleneğinde ise insanlığı ve soyları yeniden kuran, her şeyi kapsayan evrensel bir olay olarak sunulur.

Burada, bu farklılığın tarihsel anlatıların aktarımındaki bir yeniden şekillenmeyi veya gelişimi yansıtabileceği, kesin bir hüküm olarak değil, analitik bir olasılık olarak öne sürülür. Ardından temel bir soru gündeme gelir:

Tufan, kökeninde belirli bir ümmetle sınırlı bir olay mıdır, yoksa insanlık tarihini yeniden kuran evrensel bir kuruluş noktası mıdır?

Düşünsel sonuç şudur: Tufanı anlama biçimi, tarih ve soylar tasavvurumuzu doğrudan etkiler: Ya Kur’an okumasında olduğu gibi yasalara ve birden çok ümmete dayalı bir tarih ya da diğer gelenekte olduğu gibi insanlığın kendisinden hareketle yeniden biçimlendirildiği tek bir evrensel kökenden başlayan bir tarih.

Buradan önemli bir analitik soru doğar: Tufanın bir ümmetin azabı olmaktan çıkarılıp insanlık için evrensel bir kuruluş noktasına dönüştürülmesi, tarih ve soylar anlayışının yeniden şekillenmesine yol açmış mıdır? Kıssanın, yasalara dayalı tekrarlanan bir modelden tufan sonrasında insanlığın tek bir kökene dayandığı anlatısına geçmesini sağlayan eklemeler veya yeniden yorumlamalar neler olmuştur?

Yöntemsel sınama sorusu

Şeytan olsaydım ve Nuh kıssasının insanların bilincindeki etkisini zayıflatmak isteseydim, hangisi benim için daha uygun olurdu: İnsanların tufanı her ümmette tekrarlanan yasalar çerçevesinde belirli bir kavme yönelik azap olarak anlamaları mı, yoksa uzak geçmişte meydana gelmiş ve ardından bütün dünyanın yeniden kurulduğu eşsiz bir evrensel felaket olarak anlamaları mı?

Amaç insanları kendi gerçekliklerinde tekrarlanan canlı yasalardan uzaklaştırmaksa, tufanın gündelik hayatlarından uzak, istisnai ve evrensel bir olay olduğu imgesini yerleştirmek daha uygundur.

Çünkü tufan, Nuh, Âd, Semûd, Lût ve Şuayb silsilesi içinde Nuh’un kavmine yönelik azap olarak anlaşıldığında mesaj açık hâle gelir: Her ümmet aynı hatalara düşebilir ve aynı sonuçlarla karşılaşabilir.

Buna karşılık, bütün insanlığı yeniden kuran eşsiz bir evrensel olaya dönüştüğünde odak, metnin öne çıkarmak istediği ahlaki ve toplumsal yasalar yerine kolayca soylara, halklara, coğrafyaya, felaketin ayrıntılarına ve dünyanın yeniden kurulmasına kayar.

Evrensel ve dünya çapındaki olay yaklaşımı, dikkati tekrarlanan ibretten istisnai tarihsel olaya çevirme amacına daha uygun görünürken; yasalara dayalı yerel yaklaşım, her çağın gerçekliğine uygulanabilecek pratik mesaja daha sıkı bağlı kalır.

Genel fikrin özeti

Kur’an —bu okumaya göre— tarihi, her şeyi kapsayan evrensel bir olayla başlayan tek bir hikâye olarak değil, birden çok ümmet boyunca tekrarlanan yasalar olarak sunar.

Tufanın dünya çapında bir olaya dönüştürülmesi ise tarihi anlama biçimini değiştirir, soylar tasavvurunu yeniden şekillendirir ve insanın tarihteki konumunu nasıl anladığını etkiler.

Şu soru ise açık kalır: Yahudi geleneğindeki tufan öncesi anlatısında neler silinmiş veya yeniden şekillendirilmiş olabilir ve neden bu dönem, kendisinden önceki dönemle bağı bütünüyle kopmuş gibi görünmektedir?