Küresel Gücün Mühendisliği: İmparatorlukların Çöküşünden Büyük İsrail Senaryosuna

Giriş: Tarih bir yöntem doğrultusunda mı ilerliyor?

Yirminci yüzyıl ile yirmi birinci yüzyılın başlarının tarihi incelendiğinde temel bir soru öne çıkar: Gücün imparatorluklar arasındaki aktarımı rastlantısal etkileşimlerin sonucu muydu, yoksa küresel güç dengelerini yeniden biçimlendiren uzun vadeli bir yöntemin sonucu muydu?

Bu tartışmada belirli bir varsayımdan hareket ediyoruz: Modern tarih, para, siyaset, medya ve teknoloji araçları üzerinden uluslararası sistemin aşamalı olarak yeniden tasarlanması süreci şeklinde okunabilir. Bu varsayıma göre, son yüz yıldaki büyük dönüşümler, nihayetinde Orta Doğu’da büyük bir bölgesel siyasi projenin yükselişine götüren tek bir sürecin birbirini izleyen aşamaları olabilir.

Birincisi: Geleneksel imparatorluklar çağının sonu

Yirminci yüzyılın başında Britanya İmparatorluğu en büyük güçtü; en önemli deniz geçitlerini kontrol ediyor, kıtalara yayılan bir sömürge ağına ve küresel ekonomik nüfuza sahip bulunuyordu. Bu nedenle onun üzerinde güneşin batmadığı söylenirdi.

Ancak iki dünya savaşı bu gerçekliği kökten değiştirdi; Britanya savaşlardan ağır bir borç yükü altında ve ekonomik bakımdan zayıflamış olarak çıktı, imparatorluğu da giderek çözülmeye başladı. Bu dönüşümün ortasında, 1917 yılında Balfour Deklarasyonu olarak bilinen, Filistin’de Yahudiler için bir millî yurt kurulmasını destekleyen siyasi bildiri yayımlandı; ardından, yalnızca otuz yıl sonra, 1948 yılında İsrail Devleti kuruldu. Bu okuma çerçevesinde söz konusu gelişme, Britanya gücünün gerilemesiyle eş zamanlı olarak Orta Doğu’nun siyasi haritasının yeniden biçimlendirilmesinin bir parçası olarak anlaşılabilir.

İkincisi: Dünyayı yeniden biçimlendirme aracı olarak para

Askerî dönüşümlerin yanı sıra, sınır ötesi finans ağları da dünya düzeninin biçimlenmesinde önemli bir rol oynadı. Avrupa iktisat tarihinde karşımıza çıkan isimlerden biri, on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda hükümetlerin ve büyük finansal projelerin finansmanıyla anılan Rothschild ailesidir.

Bu varsayım çerçevesinde finansal güç; savaşları finanse edebilen, hükümetleri destekleyebilen, iktisat politikalarını etkileyebilen ve uluslararası dengeleri yeniden biçimlendirebilen bir güç hâline gelir. Böylece para, dünya düzenini yeniden tasarlamanın en önemli araçlarından birine dönüşür.

Üçüncüsü: Güç merkezinin Amerika Birleşik Devletleri’ne geçişi

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra uluslararası sistemin liderliği Amerika Birleşik Devletleri’ne geçti. ABD üç dayanak üzerinden egemen güç hâline geldi: dünyanın en büyük askerî gücü, Bretton Woods Anlaşması sonrasında kurulan küresel finans sistemi ve küresel rezerv para olarak doların hâkimiyeti. Ancak Amerikan gücü yalnızca askerî değil, öncelikle ekonomikti.

Dördüncüsü: Petrodolar… Ekonomik sistemin kalbi

Yirminci yüzyılın yetmişli yıllarında, basit bir denkleme dayanan petrodolar sistemi ortaya çıktı: petrolün dünya çapında dolarla satılması, gelirlerinin Amerikan ekonomisine yatırılması ve doların enerji ile ticaretin temel para birimi olarak kalması.

Böylece Arap Körfezi, dünyanın en büyük enerji rezervlerini, muazzam bir finansal istikrarı ve küresel yatırım akışlarını sağladığı için Amerikan ekonomik sisteminin temel bir unsuru hâline geldi. Dubai gibi şehirler, güvenlik ve ekonomi alanlarındaki istikrar sayesinde küresel finans ve ticaret merkezlerine dönüştü. Bu istikrar, petrolün kendisinden daha az önemli olmayan bir unsur yarattı: küresel ekonomiye güven.

Beşincisi: Stratejik paradoks

Amerikan stratejisinde Körfez’in rolü ile İsrail’in rolü karşılaştırıldığında dikkat çekici bir jeopolitik paradoks ortaya çıkar. Körfez ülkeleri, enerji piyasasının istikrarını, dolarla fiyatlandırılan petrolün akışının devamını ve Amerikan ekonomisine büyük yatırımları sağladıkları için küresel ekonomik sistemin dayanaklarından birini oluşturur. Buna karşılık İsrail, askerî, mali ve siyasi bakımdan büyük ölçüde Amerikan desteğine bağımlıdır.

Ancak bölgedeki askerî tırmanış, küresel ekonominin en önemli atardamarlarından biri olan ve dünya petrol ihracatının büyük bir bölümünün geçtiği Hürmüz Boğazı’nı tehdit eder hâle geldi. Burada yaşanacak herhangi bir aksama, doğrudan enerji piyasalarına ve uluslararası ekonomik dengeye yansır.

Temel soru burada belirir: Bir süper güç, kendisine küresel hâkimiyet sağlayan ekonomik sistemin temel bir bölümünün dayandığı bölgenin istikrarını sarsma riskini neden alır? Geçici bir stratejik çelişkiyle mi karşı karşıyayız, yoksa bu dönüşümler uluslararası sistemin yeniden biçimlendirilmesinin daha derin bir aşamasını mı yansıtıyor?

Altıncısı: Haritanın yeniden çizildiği bir alan olarak Orta Doğu

Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana Orta Doğu, tekrarlanan çatışmaların sahnesi oldu: Afganistan’daki savaş, Irak Savaşı, Suriye’deki savaş ve İran’la süregelen gerilim. Bu okumada söz konusu çatışmalar, bölgenin siyasi coğrafyasının yeniden biçimlendirilmesinin bir parçası olarak anlaşılabilir. İran da sıklıkla deniz geçitlerini, petrol tankerlerini ve enerjinin ekonomik altyapısını hedef alır; yani dünya düzeninin ekonomik motorunu vurur.

Yedincisi: Yeni finansal gücün yükselişi

Yirmi birinci yüzyılda trilyonlarca doları yöneten ve dünya çapında binlerce şirkette yatırımları bulunan finans kuruluşları ortaya çıktı. Bu varsayım çerçevesinde söz konusu şirketler, piyasaları, büyük şirketleri ve iktisat politikalarını etkileyebilen küresel bir finans ağının parçası hâline gelir; böylece güç giderek devletlerden finans ağlarına geçer.

Sekizincisi: Amerika Birleşik Devletleri içindeki siyasi nüfuz

Paranın yanı sıra baskı grupları da Amerikan siyasi sistemi içinde önemli bir rol oynar; Kongre, Senato ve seçim kampanyaları üzerinden faaliyet gösterir. Bu okuma çerçevesinde siyasi nüfuz; parayı, medyayı ve kamuoyu üzerindeki etkiyi içeren daha geniş bir sistemin parçası hâline gelir.

Dokuzuncusu: Yol ayrımındaki dünya

Dünya düzeni bugün, çeşitli göstergelerle tarihsel bir dönüşüm anının eşiğinde duruyor gibi görünmektedir: Amerikan borçlarının şişmesi, jeopolitik çatışmaların tırmanması, Orta Doğu’daki gerilimler ve küresel finans sisteminin karşı karşıya olduğu zorluklar. Bu göstergeler, uluslararası sistemin derin bir yeniden biçimlenme aşamasından geçtiği anlamına gelebilir.

Onuncusu: Teknoloji… Yeni güç

Yakın gelecekte belirleyici unsur petrol ya da ordular değil, teknoloji olabilir.

Birinci aşama (2025–2035): Dijital ekonomi gücün merkezi hâline gelir; dünya yapay zekâ, büyük veri ve dijital altyapı etrafında döner; veri yeni petrol olur.

İkinci aşama (2035–2045): Otomatikleştirilmiş fabrikalar, robot orduları ve otomatik hizmetlerle robot ekonomisi ortaya çıkar; savaşlar siber savaşlara, uydular üzerindeki mücadelelere ve dijital altyapıya yönelik saldırılara dönüşür.

Üçüncü aşama (2045–2055): Güç dengesinde büyük bir dönüşüm yaşanır; dolara bağlı finans sistemi sarsılırsa dijital para birimlerine, küresel finans ağlarına ve yapay zekâya dayalı ekonomiye yaslanan yeni bir sistem ortaya çıkabilir.

Teknolojik dönüşüme rağmen Orta Doğu stratejik bir eksen olmayı sürdürecek, ancak önemi ticaret güzergâhlarını, enerjiyi ve veri merkezlerini kapsayacak biçimde genişleyecektir. Dubai, Riyad ve Doha gibi şehirler küresel dijital ve ekonomik merkezlere dönüşebilir. Bu bağlamda İsrail, siber güvenlik, askerî teknoloji ve yenilikçilikteki üstünlüğü nedeniyle ileri bir rol oynayabilir. Savaşlar dijitalleşirse, teknolojiye sahip devletler doğal kaynaklara dayanan devletlerden daha fazla nüfuza sahip olabilir.

Kelebeğin döngüsü: Anlamaya yönelik bir benzetme

Gücün tarihinin kelebeğin yaşam döngüsüne benzediğini düşünün: yumurta ← tırtıl ← koza ← kelebek.

Yumurta: Avrupa’da Siyonist hareketin ortaya çıkışı ve ardından uzun vadeli bir projenin ilk tohumunu eken Balfour Deklarasyonu ile fikrin başlangıcı. Tırtıl: Britanya İmparatorluğu nüfuz ve kaynak biriktirir, muazzam bir siyasi ve ekonomik ağ kurar. Koza: İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Amerika Birleşik Devletleri, dünya düzenine öncülük eden bir süper güç olarak ortaya çıkar; İsrail de sistem içinde etkili bir müttefik olarak öne çıkar. Kelebek: Bazılarının projenin tamamlanışını temsil ettiğini düşündüğü, nüfuzun yeni bir güç biçimine dönüştüğü aşama.

Bize birbirinden kopuk olaylar gibi görünenler, tek ve uzun bir döngünün farklı aşamaları olabilir: ekilen bir fikir, kaynakları bir araya getiren bir güç, kendisini yeniden biçimlendiren bir dünya düzeni ve ardından ortaya çıkan yeni bir nüfuz biçimi.

Örümceğin evi: Kur’an’daki benzetme

Kur’an, Ankebût suresinde Musa zamanındaki kibirlenen beşerî güçlerin bir tasvirini sunar: Apaçık delillere rağmen büyüklük taslayan Karun, Firavun ve Haman. Allah, zulmün kendilerinden kaynaklandığını vurgulayarak onların akıbetini açıklar.

﴿مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنكَبُوتِ﴾ (Allah’tan başka dostlar edinenlerin durumu, kendine bir ev edinen örümceğin durumu gibidir. Kuşkusuz evlerin en dayanıksızı örümceğin evidir.) [العنكبوت: ٤١]

İncelikle tasarlanmış ev: Örümcek evini merkezine ulaşan ince ipliklerle nasıl kuruyorsa, siyaset, ekonomi ve teknolojideki gizli ağlar da sağlam bir mühendislik düzeni içinde işler. Her küçük olay, güç merkezine uzanan ipliklerle bağlantılıdır ve başkalarının resmin bütününü kavraması zordur.

İçsel dayanıksızlık: Görünürdeki karmaşıklığa rağmen bu güçler Allah’ın iradesi karşısında kırılgan kalır. Her sistem, ne ölçüde planlanmış olursa olsun, özünde örümceğin evinden daha dayanıksızdır.

Sınırlı insan idraki: Pek çok insan bu güçlerin kırılganlığını kavramaz; görünürdeki gücü görür ve onun geçici ve sınırlı olduğunu idrak etmeksizin ona teslim olur.

İlahî merkezîlik: İnsanlar plan yapıp denetim kurarken, mutlak güç ve hikmet sahibi Allah eylemlerin bütün ayrıntılarını bilmeye devam eder; O’nun iradesi dışındaki her güç, ne kadar kusursuz görünürse görünsün sınırlıdır.

Sonuç: Varsayımın izlediği yol

Britanya İmparatorluğu’nun gerilemesi Orta Doğu’nun yeniden biçimlendirilmesinin önünü açtı; Amerika Birleşik Devletleri’nin yükselişi İsrail’e stratejik destek sağladı; küresel finans ağları ekonomide etkili unsurlar hâline geldi; baskı grupları aracılığıyla kullanılan siyasi nüfuz, Amerikan sistemi içindeki etkiyi güçlendiriyor; dijital devrim ise küresel gücü yeniden tanımlıyor.

Bu sürecin sonunda yeni bir jeopolitik gerçeklik şekillenebilir. Bu senaryo çerçevesinde İsrail’in giderek artan bölgesel nüfuzunun yükselişi, uzun bir tarihsel sürecin son aşaması olarak açıklanır.

Bütüncül bir perspektiften uyarı: Sıradan insanın bakış açısından pek çok olay birbirinden kopuk ya da rastlantısal görünür; bu nedenle her şeyin birleşik bir planın parçası olduğu fikri abartılı gelebilir. Ancak evrene, yaratılışı kusursuz bir sistem olarak bakarsak, bu olayların ilahî iradenin insanların özgür eylemleriyle kesiştiği daha büyük bir ritmin parçası olduğunu tasavvur edebiliriz. Böylece varsayım, insan özgürlüğünü ya da dünyanın karmaşıklığını inkâr etmeksizin tarihsel etkileşimleri anlamaya yönelik tefekkürî bir çerçeve hâline gelir.

Son soru

Amerika, küresel gücünün temeli olan petrodoları tehdit edebileceği hâlde İran’la çatışmaya girme riskini neden kabul edebilir?

İsrail’in bağımsız bir güç olarak zirveye yerleşebilmesi için, Britanya’nın gerilemesinden sonra Amerika Birleşik Devletleri’nin yaptığı gibi, Amerika’ya bağımlılığını azaltması gerekir: bağımsız bir askerî, ekonomik ve teknolojik güç inşa etmek ve önceki hamisine ihtiyaç duymadan bölgeyi kontrol etmek için ittifaklar geliştirmek. Nihai hedef, yalnızca bağımlı bir müttefik değil, bölgesel sahnenin doğrudan hâkimi olmaktır.